Ο αδιέξοδος "νέος"  λόγος της σοσιαλδημοκρατίας

 Τάκης  Φωτόπουλος

Στη σημερινή εποχή ολοκληρωτικής καταρρευσης της σοσιαλδημοκρατίας δεν λείπουν οι φωνές σοσιαλδημοκρατών διανοουμενων και πολιτικών, που οχι μονο δεν βλεπουν την καταρρευση αυτη αλλα και μιλουν για "νεο" σοσιαλδημοκρατικο λογο1. Κοινος παρονομαστής των αποψεων αυτων ειναι  οτι αυτο που λειπει σημερα ειναι ενας νεος σοσιαλδημοκρατικος λογος που θα προσφερε νεα μεσα για την επιτευξη των σοσιαλδημοκρατικων στοχων: οικολογικα αποδεκτη καπιταλιστικη αναπτυξη, σχετικη κοινωνικη δικαιοσυνη, εγγυηση του δικαιωματος εργασιας για ολους, κοινωνικη πολιτικη κλπ2. Αντιστοιχα, υποστηριζεται οτι το προβλημα εγκειται σημερα στη "δραματικη απουσια οραματος που διαπιστευουν και αναπαραγουν οι πολιτικες και γραφειοκρατικες ηγεσιες" της Ευρωπαικης σοσιαλδημοκρατίας3. Στη πραγματικοτητα ομως, οπως θα προσπαθησω να υποστηριξω συνoπτικά, το προβλημα της καταρρευσης της σοσιαλδημοκρατιας δεν αναγεται ουτε στην ελλειψη νεων μεσων, ουτε στην έλλειψη οραματων της Ευρωπαικης σοσιαλδημοκρατιας. Το προβλημα ειναι πολυ βαθυτερο απο ο,τι προσποιουνται οι σοσιαλδημοκρατες διανοούμενοι και πολιτικοι και αφορα το γεγονος οτι ουτε τα νεα μεσα, ουτε τα σοσιαλδημοκρατικα οραματα, ειναι πια συμβατα με την διεθνοποιημενη οικονομια της αγορας, την οποια  παιρνουν ως δεδομενη.

            Δεν ειναι λοιπον τυχαιο οτι ο "νεος" σοσιαλδημοκρατικος λογος συνισταται σε ενα τριπτυχο που υιοθετει ολο το περιεχομενο της νεοφιλελευθερης συναινεσης,η οποια εκφραζει τις αναγκες της διεθνοποιημενης οικονομιας της αγορας που φουντωσε σε ολο τον κοσμο απο τη δεκαετια του '80 και μετα. Παρομοια αλλωστε μεσα υποστηριζουν και οι φιλελευθεροι διανοουμενοι και πολιτικοι, υποτιθεται ομως με διαφορετικους στοχους. Ομως, οχι μονο τα προτεινομενα μεσα βρισκονται σε καταφωρη αντιθεση με τους παραδοσιακους σοσιαλδημοκρατικους στοχους αλλα και οι ιδιοι οι στοχοι ειναι σημερα εντελώς ουτοπικοι σε βαθμο που αγγιζουν τα ορια της επιστημονικης φαντασίας.

            Ετσι, το πρωτο "νεο" μεσο ειναι η υιοθετηση των μαζικων ιδιωτικοποιήσεων και η αντικατασταση της αμεσης κρατικης παρεμβασης στον καθορισμο του επιπεδου παραγωγης και απασχολησης (μεσω του Κευνσιανου ελεγχου της συνολικης ζητησης) με μια πολιτικη εμμεσων κρατικων παρεμβασεων και ελεγχων που "θα προωθουν την οικονομικη ευημερια και την αναδιανομη εισοδηματος" Ομως, στη σημερινη διεθνοποιημενη οικονομια της αγορας, οι μονοι κρατικοι ελεγχοι που ειναι εφικτοι ειναι αυτοι που ειναι συμβατοι με τον υψιστο στοχο της ανταγωνιστικοτητας. Αυτο σημαινει οτι κανενα κρατος δεν μπορει να υιοθετησει ελέγχους που θα επιφερουν, για παραδειγμα, αναδιανομη εισοδηματος απο τη μειονοτητα που ελεγχει τις ιδιωτικες πειχειρησεις στην υπολοιπη κοινωνια διοτι αυτο, στις σημερινές συνθηκες απολυτης ελευθεριας στη κινηση κεφαλαιου, θα λειτουργησει σαν αντι-κινητρο στην εισροη ξενου κεφαλαιου και σαν κινητρο για την "φυγή κεφαλαιου" . Και μονο το γεγονος οτι οι ιδιωτικες επιχειρησεις πρεπει να μεγιστοποιουν τα  κερδη τους για να επιβιωσουν (τα οποια καταληγουν στις τσεπες των μετοχων αντι να περιερχονται στο κοινωνικο συνολο για επενδυσεις στη βελτιωση των παρεχομενων υπηρεσιων) επιβαλλει ουσιωδεις περιορισμους στην πολιτικη των ιδιωτικων επιχειρησεων σε σχεση με τον αριθμο απασχολουμενων, τις συνθηκες εργασιας, τη σχεση με το περιβαλλον κλπ. Αυτο δεν σημαινει οτι η λυση στο προβλημα ειναι οι κρατικες επιχειρησεις αλλα ουτε βεβαια οι μαζικες ιδιωτικοποιησεις. Η λυση θα πρεπει ν αναζητηθει στη δημιουργια νεων μορφων συλλογικης ιδιοκτησιας, οι οποιες, λειτουργωντας εξω απο τη λογικη και τη δυναμικη της διεθνοποιημενης οικονομιας της αγορας, θα επετρεπαν τον πραγματικο ελεγχο τους απο τους πολιτες σε αντιθεση με τον εικονικο ελεγχο που ασκουν στις δημοσιες επιχειρησεις. Μονο δηλαδη οταν οι ιδιοι οι πολιτες θα ηταν σε θεση να ελεγχουν συλλογικά την οικονομικη δραστηριοτητα, στο πλαισιο της οικονομικης δημοκρατιας4, θα ηταν δυνατο να δοθει πραγματικη λυση τα προβληματα της μαζικης ανεργιας, της εκρηξης της ανισοτητας και της καταστροφης του περιβαλλοντος.

            Το δευτερο μεσο που προσφερει ο "νεος" σοσιαλδημοκρατικος λογος στοχευει στη "λυση" του προβληματος της ανεργιας μεσω της αναθεσης της δημιουργιας "πραγματικων θεσεων εργασιας" στην αγορα. Παραλληλα, μεσω μιας τακτικης που θυμιζει εντονα τον... Ροιδη, βαφτιζεται  σε πραγματική απασχοληση ο εξαναγκασμός των ανεργων στην παροχη κοινοτικων υπηρεσιων (η τη μετεκπαιδευση τους) σε ανταλλαγμα του επιδοματος ανεργιας. Και αυτο, παρα το γεγονός οτι τα επιδοματα αυτα ηδη εχουν μικρη σχεση με τις αμοιβες στις 'πραγματικες θεσεις εργασιας". Ετσι, με ενα σμπαρο κτυπιωνται...πολλα τρυγονια. Αφενος μειωνονται οι στατιστικοι αριθμοι των ανεργων που δημιουργουν σημαντικο πολιτικο κοστος στους σοσιαλφιλελευθερους πολιτικους και αφετερου επιτυγχανεται η χρησιμοποιηση των ανεργων σαν φθηνο εργατικο δυναμικο για την παροχη υπηρεσιων που εγκαταλειπονται απο το κρατος και τη Τοπικη Αυτοδιοικηση. Και ολα αυτα χωρις αυξηση των δημοσιων ελλειμματων!

            Το τριτο μεσο που αναφερει ο "νεος" σοσιαλδημοκρατικός λογος ειναι το "βελτιωμενο κρατος προνοιας για εκεινους που εχουν πραγματικα την αναγκη του, με παραλληλο περιορισμο του για οσους δεν το χρειαζονται". Η βολική ομως αυτη καταργηση της καθολικοτητας "ξεχνά" το αναμφισβητητο γεγονός που επισημαινει ο διακεκριμενος Κευνσιανος οικονομολόγος Galbraith οτι ο βασικος λογος για τον οποιο η "ικανοποιημενη εκλογικη πλειοψηφια" (που αποτελει ομως κοινωνικη μειοψηφια) στραφηκε κατα του κρατους προνοιας και προσχωρησε στη νεοφιλελευθερη συναινεση ηταν ακριβως η συνειδητοποιηση του γεγονοτος οτι  καρπούνται πολύ λιγοτερα οφελη απο τις κοινωνικες παροχες και υπηρεσιες, σε σχεση με τα κατωτερα κοινωνικα στρωματα, ενω παραλληλα συνεισφερουν δυσανάλογα στη χρηματοδοτηση τους5. Θελει λοιπον πολυ σκεψη για ν αντιληφθει κανενας οτι η καταργηση της καθολικοτητας θα οδηγησει ακομη περισσοτερα στρωματα της "ικανοποιημένης εκλογικης πλειοψηφιας" εναντιον του κοινωνικου κρατους και υπερ της μειωσης των φορων ωστε να αυξηθει το διαθεσιμο εισοδημα τους που τους επιτρεπει την αγορα των αντιστοιχων υπηρεσιων στον ιδιωτικο τομεα; Ειναι φανερο οτι μια πολιτικη σαν την προτεινομενη οχι μονο δεν θα οδηγησει στη βελτιωση των κοινωνικων υπηρεσιων αλλα αντιθετα θα οδηγησει σε μια αναποτρεπτη δυναμικη οπου το κρατος προνοιας θ αντικατασταθει απο ενα ειδος ασφαλιστικου δικτυου για τους απορους, σαν αυτο που υπάρχειι σημερα στην πιο ανιση βιομηχανικη χωρα, τις ΗΠΑ .

            Συμπερασματικά, οι Ευρωπαικες σοσιαλδημοκρατικες ηγεσιες δεν πασχουν απο ελλειψη φαντασίας η οραματων. Απλως στο δεδομενο θεσμικο πλαισοο δεν εχουν αλλες επιλογες. Και αυτο γιατι τα δυο ανταγωνιστικα μπλοκ της ΕΕ, το Απω-ανατολικο και το Βορειοαμερικανικο, δεν ειχαν, ιστορικά, καμμια ισχυρη σοσιαλδημοκρατικη παραδοση και επομενως δεν ανεπτυξαν ποτέ ενα ισχυρο κοινωνικο κρατος. Αντιθετα η Ευρωπαικη σοσιαλδημοκρατια, στη περιοδο της σοσιαλδημοκρατικης συναινεσης, επεβαρυνε σημαντικα το κοστος παραγωγης, αμεσα και εμμεσα, για να χρηματοδοτησει το κοινωνικο κρατος, με συνεπεια την απωλεια ανταγωνιστικοτητας. Ετσι, αντιθετα απο τα αβασιμα που υποστηριζουν οι σοσιαλδημοκρατες διανονουμενοι ("η Ευρωαπαικη ανταγωνιστικοτητα παραμενει απο τις υψηλοτερες του κοσμου",6)η Ευρωπαικη ανταγωνιστικοτητα εχει πεσει κατα 3,7% απο τοτε που φουντωσε η διεθνοποιημενη οικονομια της αγορας τη δεκαετια του 80 ενω αυτη των ΗΠΑ αυξηθηκε κατα 2,2% και αυτη της Ιαπωνιαςπαρουσιασε μικρη αυξηση 0,5%7. Δεν ειναι αλλωστε τυχαιο οτι η χωρα που διατηρει ακομη την ισχυροτερη "κοινωνικη" αγορα στην Ευρωπη, η Γερμανια, πεφτει συνεχως στη λιστα των ανταγωνιστικων χωρων (απο 5η θεση το 1995, σε 10η το 1996) και οτι τις πρωτες τεσσερις θεσεις στη λιστα κατεχουν οι ΗΠΑ και οι χωρες του Απω-ανατολικου μπλοκ που χαρακτηριζονται απο παντελη σχεδον ελλειψη κοινωνικου κρατους8.

(1) Βλ Τ.Φ, "Ε" 6/7/96, (2) Ν Μουζελης, ΤΟ ΒΗΜΑ, 23/6/96 (3) Κ Βεργοπουλος, Τα Νεα, 10/7/96 (4) Τ. Φωτοπουλος, "Μια νεα αντιληψη της δημοκρατιας", Δημοκρατία και Φυση,,Μαρτιος 1996) (5) JK Galbraith, The culture of contentment, Penguin, 1992 (6) (6) Κ Βεργοπουλος, ο.π. (7) World Economic Forum (1993) (8) IMD, World Competitiveness Yearbook, (1996).