Το κράτος-πρόνοιας  και η ...αποτυχία του Θατσερισμού

 Τάκης  Φωτόπουλος

O φετεινος εορτασμός της Πρωτομαγιάς σημαδεύτηκε παντού απο τον αγώνα των θυμάτων της νεοφιλελευθερης συναινεσης που σημερα πληρώνουν τις συνέπειες της απελευθερωσης των αγορών και της συνακόλουθης μαζικής ανεργίας και αποσύνθεσης του κράτους-πρόνοιας. Ειδικότερα, οσον αφορα το τελευταίο, σε ολη την αναπτυγμενη δύση η καταρρεει η βρισκεται στα προθυρα καταρρευσης. Ειναι μαλιστα ενδεικτικο της καταρρευσης οτι στη χωρα που γεννηθηκε το μεταπολεμικο κρατος-προνοιας, τη Βρετανία, τα δυο κομματα της νεοφιλελευθερης συναινεσης, το Συνηρητικο και το Εργατικο, μόλις διεκήρυξαν και τυπικα το τέλος του1. Μια εικονα της καταρρευσης εδωσαν προ ημερών και οι ανταποκριτες της εφημερίδας αυτης2, με μοναδικη εξαιρεση τον ανταποκριτή στο Λονδινο ο οποιος κατεληξε στο ...εμβριθες συμπερασμα (που τυχαινει να συμπίπτει με τη γραμμή του "αντικειμενικού" BBC) οτι "ο θατσερισμος δεν πετυχε τον βασικο αυτο στοχο, τη  περιστολη, ακριβως, του κοινωνικου κρατους"3. Το συμπερασμα αυτο στηρίζεται στην αβασάνιστη σύγκριση των κοινωνικών δαπανών ως ποσοστου του Βρετανικου ΑΕΠ και των πληρωμων για κοινωνικα επιδοματα καθως και στην αυξηση των κατα κεφαλη δαπανων για την υγεια που, οπως και η εκπαιδευση, εξακολουθεί να παρεχεται δωρεαν.

Ειναι προφανες κατ αρχην οτι για να συναχθει ενα βασιμο συμπερασμα για τη τυχη του κοινωνικου κρατους στη Βρετανια (η οπου αλλου) δεν αρκουν...χοντρικές συγκρισεις στατιστικων μεσων ορων αλλα απαιτειται αναλυση σε βαθος των στοιχειων και της σημασιας τους, πραγμα βεβαια που ξεπερνα την αναγκαστικη προχειροτητα της δημοσιογραφικης ερευνας. Επειδη ομως παρομοιες αβασανιστες ερευνες ευκολα μπορουν να δημιουργήσουν εσφαλμενες εντυπωσεις και συγχυση στα θυματα της νεοφιλευθερης συναινεσης, σε μια εποχη μαλιστα οπου η "υπερ-πληροφορηση" των ΜΜΕ (βλ. παρα-πληροφορηση) καταφευγει συχνά στα στατιστικά στοιχεία, θα ηταν χρησιμο να εξετασουμε αναλυτικοτερα τα στατιστικα δεδομενα.

Αν λοιπον εξετασουμε τη διαρθρωση των κοινωνικων δαπανων ως ποσοστο του Βρετανικου ΑΕΠ μεταξυ 1978/79,οταν ανεβηκε ο Θατσερισμος,  και 1994/95, το ποσοστό των κοινωνικων επιδομάτων που ειναι συνδεδεμενα με το εισοδημα πραγματι ανεβηκε απο 2,5% σε 6%, δηλαδη υπερδιπλασιαστηκε, ενω οι δαπανες για τη συντηρηση των ανεργων οικογενειων τριπλασιαστηκαν σε πραγματικους ορους την ιδια περιοδο.4 Ομως, αυτο δεν οφειλεται βασικα σε δημογραφικους λογους, ουτε σημαινει αυξηση των επιδοματων που παιρνουν οι ανεργοι, οι φτωχοι κλπ. Αυτο που συμβαινει ειναι, πρωτον, οτι ενω τη δεκαετια του '70 το Κρατος πληρωνε επιδοματα ανεργιας σε μισο περιπου εκατομμυριο Βρετανους τη παρουσα δεκαετια εφθασε να πληρωνει επιδοματα σε 2,5 με 3 εκατομμυρια ανεργους.. Και αυτο, παρα το γεγονός οτι οι Θατσερικες κυβερνησεις-σε αλλη μια προσπαθεια μανιπουλαρισματος των στατιστικων στοιχειων- εχουν κανει μεχρι σημερα 30 αλλαγες στον ορισμο της ανεργιας!5 Δευτερον,  σαν αποτελεσμα της συνακολουθης εκρηξης της φτωχειας, η οποια ενω δεν ξεπερνουσε το 9% του πληθυσμού το 1979 σημερα φθανει το 21% - 25%6, το κρατος σημερα πληρωνει κοινωνικα επιδοματα σε 1,5 εκ οικογενειες εναντι πληρωμων σε περιπου μισο εκ οικογενειες το 1979 7 .

Η τεραστια αυτη αυξηση της ανεργιας και της φτωχειας απο μονη της θα σημαινε αναλογη αυξηση στις συνολικες κοινωνικες δαπανες.. Στη πραγματικοτητα ομως οι κοινωνικες δαπανες δεν αυξηθηκαν αναλογα γιατι παραλληλα ο Θατσερισμος επιδοθηκε σε μια εκστρατεια αγριας περιστολής των κοινωνικων επιδοματων. Ετσι, οχι μονο περιορίστηκε αυστηρα ο αριθμός των δικαιουμενων κοινωνικων επιδοματων (πολλοί απο τους νεους αστεγους που πλημμυριζουν τους δρομους στις Βρετανικες πολεις--οι οποιοι συμφωνα με προσφατη ερευνα πεθαινουν στα 47 τους8 --ειναι θυματα αυτου του περιορισμού) αλλα και τα ιδια τα επιδοματα που  συνδεονται με την ανεργια και τη φτωχεια περικοπηκαν βάναυσα. Hαρακτηριστικα, μεσα στη δεκαετια του '80 εγιναν 38 σημαντικες αλλαγες στα επιδοματα ανεργιας, η συντριπτικη πλειοψηφια των οποιων αφορουσε μειωσεις στο επιπεδο η στον αριθμο των δικαιουμενων9. Ετσι, μεσα σε 15 χρονια τα επιδοματα αυτα επεσαν, σε πραγματικους ορους, πανω απο 25%10. Το αποτελεσμα ειναι οτι συμφωνα με σχετικη ερευνα το βασικο κοινωνικο επιδομα που πληρωνεται στο 1,5 εκ φτωχών οικογενειών δεν ειναι αρκετο για να εξασφαλισει ουτε τη διατροφη που εδιναν στα φτωχα παιδια το 1876, τη Βικτωριανη εποχη!11

Η αυξηση λοιπον των δαπανων για κοινωνικα επιδοματα δεν οφειλεται στην ...αποτυχια του Θατσερισμου να περικοψει το κοινωνικο κρατος αλλα στη τεραστια αυξηση των δικαιουμενων για επιδοματα, σαν αποτέλεσμα της Θατσερικης πολιτικής.. Τα ιδια τα επιδοματα και το κοινωνικο κρατος εχουν οχι απλως περικοπει αλλα πετσοκοφτει. Ανάλογα ισχυουν και για τις κρατικες συνταξεις οπου σημειωνεται μειωση των δαπανων σε σχεση με το ΑΕΠ μεταξυ 1978/9 και 1994/95 (απο 4,7% σε 4,5) παρα τη δημογραφικη αυξηση του ηλικιωμενου τμηματος του πληθυσμού. Ετσι, οι Θατσερικες κυβερνησεις αποκόπτοντας τη συνδεση μεταξυ συνταξεων και εισοδηματων καταφεραν να μειώσουν τη βασικη κρατικη συνταξη απο 32% των μεσων καθαρων εισδηματων το 1982 σε 22% σημερα12 ενω κυβερνητικα στελεχη προβλεπουν να την εχουν σχεδον εκμηδενίσει  στο 7% των εισοδημάτων μεχρι το 2020.

Τελος, οσον αφορά την υγεια και την παιδεία, η νεοφιλελευθερη πολιτική στοχευει στη σταδιακή ιδιωτικοποιηση τους μεσω της σταθερας υποβάθμισης των υπηρεσιών που επιφερουν οι συνεχεις περικοπες. Ετσι, στη μεν παιδεια οι συνολικες δαπανες εχουν μεινει στασιμες στη περιοδο του Θατσερισμου παρα την εκρηξη του φοιτητικου πληθυσμού. Αυτο επετευχθη, μεταξυ αλλων, με συνεχεις περικοπες των δαπανων για φοιτητικα επιδοματα που στοχευουν ν αντικαταστησουν το συστημα των επιδοματων με δανεια. Αποτελεσμα της καταστασης φτωχειας που δημιουργησε η περικοπη των φοιτητικων επιδοματων ειναι μια δραματικη αυξηση του αριθμου των φοιτητων που διακοπτουν λογω φτωχειας τις οπουδες τους13. Στην δε υγεια, η μικρη αυξηση των δαπανων σε πραγματικους ορους δεν επαρκει βεβαια να καλυψει τις πολυδαπανες εξελίξεις στην ιατρικη έρευνα και τεχνολογία14. Ετσι εξηγειται το "παραδοξο" οι πραγματικες κατα κεφαλή δαπάνες ν αυξανουν ενω οι υπηρεσίες χειροτερευουν συνεχως, σπρωχνοντας ολο και μεγαλύτερα τμηματα των μεσαιων στρωματων στην ιδιωτικη ιατρική ασφάλιση. Για παραδειγμα, η κρατική οδοντιατρικη περιθαλψη εχει ουσιαστικά εξαλειφθεί, η συμμετοχη του ασθενους στα φάρμακα (αν δεν ανηκει σε μερικες ειδικες κατηγοριες) αυξηθηκε καπου 27 φορες απο τοτε που ανεβηκαν οι Θατσερικοι, ενω τα τελευταια 5 χρονια κλείστηκαν πανω  απο 300 νοσοκομεια15 .

Συμπερασματικά, ο λογος για τον οποιο το Θατσερικο μοντελλο κοινωνικής προνοιας δεν οδευει στη χρεωκοπία, οπως αντιθετα συμβαινει με το Γερμανικο και το Γαλλικο μοντελλο κατα τις προβλεψεις του ΟΟΣΑ, ειναι οτι το Θατσερικο μοντελλο φροντισε με την αγρια περιστολη των παροχων να εξασφαλισει το μελλον του, ενω το Γαλλο-Γερμανικο μοντελλο αδυνατει να καλυψει, με το σημερινο επιπεδο παροχων, την εκρηξη της ανεργιας και της φτωχειας που φερνει η σημερινη διεθνοποιημενη οικονομια της αγοράς. Στη πραγματικοτητα, λοιπον,  οχι μονο ο Θατσερισμος δεν απετυχε να περιστειλει το κρατος προνοιας αλλα αντιθετα πετυχε απολυτα  να το "προσαρμόσει" στις σημερινες συνθηκες του "αγριου καπιταλισμού". Οπως παρατηρει ο καθηγητης της Οξφορδης John Gray η Θατσερ σκοτωσε το κρατος προνοιας του οποιου ο στοχος δεν ηταν απλως να εξασφαλισει την επιβιωση των απορων, οπως υποστηριζουν σημερα οι σοσιαλφιλελευθεροι "αριστεροί" στην Βρετανια, την Ελλαδα, την Ιταλια κλπ -πραγμα που θεσμοθετεί τη φτωχεια- αλλα να οδηγησει, μεσω της καθολικοτητας του, στην ενίσχυση της κοινωνικης ενοτητας.16

(1) Γκάρντιαν, 8/5/96 (2) Ε, 2/5/96 (3) Μπ. Μεταξάς, "Παρα το Θατσερισμό αντεχει το Βρετανικο μοντελλο" Ε,2/5/96 (4) Γκαρντιαν, 27/9/95 (5) Will Hutton, The State we're in, Jonathan Cape, 1995, σελ. 35 (6) Tony Atkinson, Incomes and the Welfare State, Cambridge Univ. Press, 1996 & Child Poverty Action Group, Poverty: the facts, 1996 (7) Anthony Bevins, Ομπσερβερ 2/1/94. (8) Michael Simmons, Γκαρντιαν 26/1/95 (9) Tony Atkinson, Γκαρντιαν, 12/3/96 (10) Will Hutton, σελ. 92 (11) Food Commission/NCHC-Γκαρντιαν, 1/2/94 (12) Τony Atkinson  (13) Ruth Fisher, Ομπσερβερ 21/8/94 (14) Τακης Φωτόπουλος, Η νεοφιλελευθερη συναινεση, Γορδιος, 1993, κεφ. 5 (15) Γκάρντιαν,  1/5/95  (16) Γκάρντιαν, 18/7/94.